گەڕان بەدوای ئەلتەرناتیڤێك
بۆ مەكتەبی سیاسی حزبەكان

كەی بڕیارە نەتەوەییەكان لە دەرەوەی
مەكتەبی سیاسی حزبەكان دەردەچێت؟

لە ئێستادا، بەهۆی بوونی مەكتەبی سیاسی حزبە سیاسیەكانی كوردستانەوە دەزگایەكی سیاسی نەتەوەیی بوونی نییە، چاودێران و پسپۆرانی سیاسی لە هەرێمی كوردستانیشدا دەزگایەكی لەو شێوەیە بە پێویست دەزانن.

ڕاپۆرتی. سەعید عەبدوڵڵا:

لە ئێستادا هەرێمی كوردستان وێڕای تێپەڕبوون بە چەندین ئەزمونی سیاسی سەركەوتوو و سەرنەكەوتوو، بەڵام هەرچی بڕیاری سیاسی گرنگ هەیە لەسەر ئاستی نەتەوەیی لە دەستی مەكتەبی سیاسی حزبەكاندایە، ئەوەش وایكردووە لە هەندێك حاڵەتدا بڕیارە سیاسییە نەتەوەییەكان وەك پێویست نەبن. بۆیە پسپۆر و شارەزایانی بواری سیاسەت، هەبوونی دەزگایەكی هاوبەشی هەموو نەتەوەكانی ناو هەرێمی كوردستان بۆ شرۆڤەی كاروبارو بڕیارە سیاسییەكانی هەرێمی كوردستان و نەتەوەكانیش بە پێویست دەزانن و زەنگی مەترسی ئەوەش لێدەدەن ئەگەر بێت و ئەو دەزگایە لە كات و ساتێكی وەك ئێستاكەی هەستیارەوە كاری بۆ نەكرێت، كە تیایدا هەرێمی كوردستان بە چەندەها گۆڕانكاری و بڕیاری سیاسی گرنگدا گوزەر دەكات.
ئەگەر باس لە دروستكردنی دەزگایەكی سیاسی بكرێت، ئەوا پرسیاری ئەوە دێتە ئاراوە كە ئەركی ئەو دەزگایە چییە؟ كێ سەرپەرشتی بكات؟ ئەندامەكانی  كێ دەبن؟ چۆن كاروبارەكانی ئەنجام بدات؟ ناوی چی بێت؟ دەسەڵات و سنوورەكانی چی بن، ئەو دەزگایە لە كوێ بێت و تایبەتمەندییەكانی چی بن؟
پرۆفیسۆر د. ئیبراهیم عەلی غەنی باسی ئەوە دەكات، كە ئێمە نەوەك لە دامەزاندنی ئەو دەزگایە، بەڵكو لە هێنانە كایەی خودی بیرۆكەكەشی دواكەوتووین، ئەو وتی" تا ئێستاكە دەزگایەك نییە سەرجەم كاروبارەكانی سیاسی لە وڵاتدا ڕێكبخات، لە كاتێكدا من ئەو قسەیە دەكەم، كە هەر یەك لە حزبە كوردستانییەكان مەكتەبێكی سیاسی خۆیانیان هەیە، گومان لەوەشدا نییە، كە بڕیاری مەكتەبی سیاسی ئەو حزبانە، بە شێوەیەكە لە ڕوانگەی تەسكی حزبەكانیانەوە دەڕواننەوە بەژەوەندییەكانی نەتەوەوە، رەنگە حزبە كوردستانیەكانی هەرێمی كوردستان بڕیاری زۆر پێویست و گرنگ و بەجێ بدەن لەبارەی هەرێمی كوردستان، بەڵام رەنگە هەمان ئەو بڕیارانە لەكاتێكدا كە بەرژەوەندین بۆ هەرێمی كوردستان و دانیشتوانەكەی، لە هەمانكاتدا كێرڤەكەی پێچەوانە بێتەوە، بۆ ئەو حزبە كوردیانەی كە چەندین ساڵە خوێنیان لە پێناو ئازادكردنی پارچەكانی دیكەی كوردستان دەڕژێت، هەروەها ئەوەی كە لە ئێستادا هەردوو دەوڵەتی ئێران و توركیا دەیانەوێت هەرێمی كوردستان بێنە ناو شەڕێك لەگەڵ هەریەك لە حزبی دیمۆكرات و پەژاك و پەكەكە بەمەبەستی پاراستنی هەرێمی كوردستان ئەوەش خۆی لە خۆیدا زۆر شتێكی نابابەتی و ناسیاسیانەیە، بەڵام هەبوونی دەزگایەك بۆ نموونە ئەو دەزگایە ناوی ((دەزگای شرۆڤەی سیاسەتی نەتەوەیی))بێت، هەروەها شارەزایانی سیاسی لە هەموو شوێنەكانی كوردستانی گەورە و پارچەكانی دیكەی كوردستان تێیدا ئەندام یان ڕاوێژكار بن، ئەوا بەیەكەوە  بڕیارێكی ئەوتۆ دەدەن كە هەم هەرێمی كوردستان دەپارێزێت هەمیش نایكات بە دوژمنی هاو خەباتكارەكانی".
هەبوونی دەزگایەكی سیاسی نەتەوەیی پێویستییەكی حەتمییە و نەبونی ئەو دەزگایە كاریگەری بەسەر قەبارەی بڕیاری كورد لە عیراق و پارچەكانی دیكەی كوردستان و جیهان هەیە، ئەوە ئەو ڕوانگەیە یە كە د. شوان عەلی حەربی، خاوەن بڕوانامەی دكتۆرا لە كێشەی سیاسی و بڕیاری سیاسی لە ڕۆژهەڵاتی ناویدا لێی دەڕوانێت، شوان عەلی دەڵێ‌" گرنگ نییە ئەو دەزگایە لە كوێ بێت و كێ سەرۆكایەتی بكات، گرنگ ئەوەیە هەبێت، چونكە ئێستاكە ئەگەر ئەو بڕیارە سیاسیانەی كە لەبارەی نەتەوەییمانەوە دەدرێن و هیچ حسابێكیان لەلایەن سیاسیەتی نێودەوڵەتییەوە بۆ ناكرێت، هۆكارەكەی ئەوەیە كە ئێمە تاك لایەنانە بڕیار لەسەر ئەو مەسەلانە دەدەین"دكتۆر شوان بۆ بێ بایەخی ئەو هەڵوێستانەی كە لە غیابی نەبوونی دەزگایەكی سیاسی دەردەچن، نموونەی تۆپبارانەكەی سنووری هێنایەوە، ئەو وتی" بۆ چەندینجار دەچێت هەرێمی كوردستان ئیدانە و مەحكومی ئەو تۆپبارانانەی سنوورەكانی كوردستان دەكات، بەڵام هیچیان یەك بستێك كاریگەرییان نییە، ئەویش لەبەرئەوەی ئەو ئیدانە و مەحكومكردنە هی سەرۆكایەتی هەرێمی كوردستانە كە تەنها دوو حزب بەرێوەی دەبەن، نەك هی هەموو گەلی كورد، خۆ ئەگەر گەلی كورد هەمووی بەیەكەوە مەحكوم و ئیدانەی بكەن، بێگومان جۆرە ترسێك یان جۆرە هەڵوەستەیەك لەبارەی سیاسەتی ئەو دەوڵەتەوە دروست دەبێت، كە دێت سنوورەكانی ئێمە دەكوتێت، بۆیەش هەبوونی ئەو دەزگایە پێویستییەكی حەتمییە".
لە تەوەرێكی دیكەی قسەكانیدا د. شوان عەلی هاتە سەر باسی ئەوەی كە هەبوونی ئەو دەزگایە گرنگە ئەویش بەهۆی ئەوەی لە ئێستادا هەمووان دەبینین لەو جۆرە دەزگایانەیان هەیە، بۆنموونە عەرەب و تورك و فارسەكان، ئینگلیزەكان و فەرنسییەكان، بەڵام ئەوەی لەم نێوەندەدا ئێمە هەمانە تەنها مەكتەبی سیاسی حزبەكانە و ئەویش هەر یەكێك لە لای خۆیەوە لێی دەدوێت.
د. نەوزاد عەلی یاسین، خاوەن بڕوانامەی دكتۆرا، لە بواری پەیوەندی سیاسی، باسی ئەوە دەكات، كە هەرێمی كوردستان وێڕای نەبوونی ئەو دەزگایە بڕیاری بوێرانەی سیاسیشی داوە و هەروەك د. نەوزاد خۆیشی پێی لەسەر داگرت و دانی بەوەنا كە مەرجی سەركەوتنی هەڵویستەكان مسۆگەر نییە و وتی " لە هەندێك لەو بڕیارانە زۆر سەركەوتووبووە و لە هەندێك لەو بڕیارانەشدا رەنگە زیانمان بەركەوتبێت، بۆنموونە بڕیاری مانەوەمان بە عێراقەوە بڕیارێكی باشبوو، بەڵام بڕیاری دواخستنی سەرژمێری و جێبەجێنەكردنی ماددەی 140 تائێستاكە و قبوڵكردنی دواخستنەكان بڕیارێكی هەڵەبووە، یان دەستهەڵگرتن لە داواكانی پێداچوونەوە بە ئەژماركردنەوەی دەنگەكانی پارێزگای كەركووك دیسانەوە بریارێكی هەڵە بوو، بۆیەش لە ژێر ڕۆشنایی ئەو راستیانەی لای سەرەوە ئێمە وەك نەتەوە و وەك دانیشتوانی هەرێمی كوردستان سەركەوتنێكی باشمان لە بوواری سیاسیدا بەدەستهێناوە، بەڵام بە پشتڕاستكردنەوەی ئەو دەستكەوتانە مانای ئەوە ناگەیەنێت كە ئێمە پێویستمان بە هەبوونی دەزگایەك نەبێت بۆ بڕیارە سیاسیەكان، بە پێچەوانەوە هەبوونی ئەو دەزگایە گرنگە و پێویستیشە، چونكە ئەگەر ئەو دەزگایە هەبووایە و بە ئامادەبوونی هەموو نوێنەرانەی نەتەوەییمان هەر بڕیارێكی بدابووایە پێموایە بە ئەنجامتر دەبوو لەو بڕیارەی كە هەردوو حزبی دەسەڵاتدار دەیدەن لەبارەی كەركووك و هەڵبژاردنەكان و دەستوور و نەوت و سەرژمێریشەوە".
لەبارەی چۆنیەتی مامەڵەكردنمان لەگەڵ ئەو دەزگایە و سنوور و دەسەڵاتەكانیشیەوە د. نەوزاد دەڵێت " سنوور و دەسەڵاتی ئەو دەزگایە، بەندە بە سنوور و دەسەڵاتی بەشداریمانەوە، چونكە ئەگەر ئەو دەزگایە تەنها كوردی باشووری تێدا بێت تەنها دەسەڵات و سنووری هەرێمی كودستانە، ئەگەر هەر چوار پارچەكەی كوردستان بێت ئەوا دەسەڵات و سنوورەكانی دەگاتە هەر چوار پارچەی كوردستان، و كوردانی دەرەوەی وڵاتیش لێی سوودمەند دەبن".
 ئایا دروستبوونی دەزگایەكی سیاسی، مانای ئەوەیە كە ببێتە ئەلتەرناتیڤی پەرلەمان و دەزگاكانی تری هەرێمی كوردستان، یان بە شێوەیەكی دیاریكراو،  بۆچی پەرلەمانی كوردستان رۆڵی ئەو دەزگایە نابینێت ئەوەش تەوەرێكی دیكەی تایبەت بوو یان بڵێن پرسیارێكی دیكەی تایبەت بوو كە لە ڕێگەی ئەنتەرنێتەوە ئاراستەی د. عەلی عەبدولغەنی موسا لە وڵاتی بەلژیك كرا كە ناوبراو ئێستاكە ئەندامی دەستەی بەرێوەبردنی زانكۆی بەلژیكایە بەشی سیاسەت و لەوبارەیەوە د. عەلی گوتی "زۆر جاران ئەو پرسیارانەمان ئاراستە دەكەن، ئایا بۆچی پەرلەمان دەسەڵاتی دەزگایەكی سیاسی نییە لە وڵاتدا كە ئەو دەزگایە تایبەت بێت بۆ پرۆسەی سیاسی، من لەو ڕوانگەیەوە دوو شێواز وەڵامم هەیە، یەكێكیان ئەوەیە كە ئایا پەرلەمان، بەتایبەتی پەرلەمانی كوردستان پەرلەمانێكی سیاسی یان خزمەتگوزارە، ئەوەیان كاریگەریی خۆی هەیە بەسەر چۆنییەتی بڕیارەكانەوە، بۆ نموونە كاتێك باسی پەرلەمانی كوردستان دەكەین، ئەوا پەرلەمانێكە دانەری یاسایە و لە هەندێك حاڵەتیشدا بەدوای چۆنییەتی جێبەجێكردنیانەوەیە، بۆیەش ئەو پەرلەمانە نابێتە پەرلەمانێكی سیاسی، چونكە ئامانجی ئەو تەنها سیاسەت نییە، بەڵكو یاسا و بەدواداچوونیشە، راستە بەشێوازێكی سیاسیانە هەڵسوكەوت دەكات، بەڵام خۆ هەموو ئەوانەی كە تێیدان كورد یان یەك نەتەوە نین، بۆیەش پەرلەمانی كوردستان نابێتە پەرلەمانێكی خاوەن بڕیاری سیاسی، ئەوەندە نەبێت كاتێك قەیرانێكی سیاسی لە هەرێم دێتە ئاراوە، تەنها بۆی هەیە روونكردنەوەیەك بدات یان كۆبوونەوەیەكی نا ئاسایی بكات، ئەویش لەبەر ئەوەی ئەو هەرێمەی كە پەرلەمان باسی دەكات هەرێمی هەموو نوێنەرانە بۆیەش دەنگی بۆ دەدەن، لە شێوازی دووەمی وەڵامەكەمدا دەڵێم، لەبەر ئەوەی زۆرێك لەو ئەندامانەی پەرلەمانی كوردستان كوردن، لە بەشەكانی دیكەی كوردستان یان لەسەر ئاستی نەتەوەییمان زیانیان نەبینیوە، بۆیەش پەرلەمانی كوردستان ناتوانێت ڕۆڵی دەزگایەكی سیاسی باڵا ببینێت، ئەوە خودی تەوەرەكەیە، ئەگەر ئێمە لە كوردستاندا هیچ نەتەوەیەكی دیكەمان نەبووایە ئەوا بێگومان پەرلەمانی كوردستان دەبووە دەزگای سیاسی نەتەوەییش".
لەلای خۆیەوە چاودێری سیاسی سەروەر بایەزید كاوانی دەڵێت " لە ئەمڕۆی هەرێمی كوردستاندا، بوونی دەزگایەك بەناوی دەزگایەكی سیاسی بۆ پرسە سیاسییە نەتەوەییەكانمان كاریگەریی باشمان بۆدروست دەكات لەسەر بەرامبەرەكانمان، بەڵام حاڵەتێكی دیكە ئەوەیە كە ئایا ئەو  دەزگایە چۆن بێت و كێ سەرۆكایەتی بكات، بێگومان ئەوانە هەموویان قسە هەڵدەگرن، یان بە هەڵبژاردن بێت، یان بە شێوازێكی دیكەبێت كە هەموولایەك قبوڵمان بێت، چونكە بمانەوێت و نەمانەوێت بوونی ئەو دەزگایە پێویستە، بەڵام ئەوەشمان لە یاد نەچێت دەبێت ئەو دەزگایە بە زیندوویی لە دایك ببێت نەوەك بە مردوویی چونكە بینیمان كۆمەڵێك دەزگا و وەزارەت و فەرمانگە لە هەرێمدا وێڕای ناوی گەورە بەڵام بە مردوویی لە دایك بوون و ئێستاكە جگە لە ناوێك هیچی دیكە  نین، ئەوەش وادەكات هەر لە ئێستاوە دان بەو ڕاستییەدا بنێین ئەگەر هەبوونی دەزگایەكی سیاسی بە شێوازێكی وا نەبێت كە هەموومان دڵمان بە بڕیارەكانی خۆش بێت و لە هەموو كات و ساتێكدا بۆی نەگەڕێینەوە نەبوونی باشترە لە هەبوونی، چونكە دوایی ئەویش دەبێت بە بارێكی دیكەی گران و بێ كەڵك بەسەر پشتمانەوە و كاریگەری ماددی و مەعنەوی بەسەرمانەوە دروست دەكات".
هەر لە بارەی دەسەڵات و گرنگی ئەو دەزگایەوە جارێكی دەیكە كاوانی گوتی" زۆرجاران لە دەقی نوسینێكدا یان لە چوارچێوەی ڕاپۆرتێكدا كوردان لێرەولەوێ باسی ئەوە دەكەن كە گوایە ئێمە یەك بڕیاری سیاسیمان نییە بۆیەش وامان بەسەر دێت و هێندە نابەجێین لە بڕیارەكانمان، یان ئێمە بڕیارەكانمان بە هەرەمەكی دەدەین بۆیەش هێندە بڕیارەكانمان لاوازن و هیچ حسابێكیان بۆ ناكرێت، ئەوانە و چەندین پرسگەلی دیكە دەمانهێننە سەر ئەو ڕاستییەی كە دەبێت دان بە هەبوونی نەتەوەییمان دابنرێت ئەویش لە ڕێگەی بڕیاری سیاسیمانەوە، نەك بە هیچ هۆكار و شێوازی دیكە، چونكە ئێمە كە لە چوار پارچە سێ پارچەمان هێشتاكە داگیركراوە خۆ ناتوانین هیچ هێزێكی سەربازی و دارایی و شێوازی دیكە بەكاربهێنین، بەڵام كاتێك ئەو شێوازی سیاسیانەی هەمانە ئەگەر بە شێوازێكی عەقلانەو مەنتقی هەڵسوكەوتی لەگەڵدا بكەین بێگومان دەرەنجامی هێندە ئەرێنی دەردەداتەوە كە خۆیشمان چاوەڕێی هەندێكی ناكەین، ئەویش لەبەر ئەوەی كە بڕیارەكانمان یەك بڕیاری یەك هەڵوێست و فڕە ڕاوبۆچوونن".
سەعدی سەعدی چاودێرێكی دیكەی سیاسییە و ئێستاش خوێندكاری ماستەرە لە بواری سیاسەتدا دەڵێت " سیاسەت ئەو شەڕەی ئێستاكە هەموو گەلان دەستیان داوەتێ و هەندێك گەلانی دونیا تێیدا سەركەوتوون و هەندێكیشیان باجی نەزانین و هەڵەی بڕیارە سیاسیەكانیان دەدەن، لە بەرامبەریشدا هەندێك نەتەوە و گەلی دونیا هەن كە هەم سەركەوتووی یان دۆڕاوی بڕیارە سیاسیەكانیانن، ڕەنگە ئێمەی كورد ئەوەی سێیەم بین، چونكە لە هەندێك بڕیاری سیاسی سەركەوتووین و لە هەندێك بڕیاریشدا زۆر سەرنەكەوتووین و باجەكەیشمان داوە، هەبوونی دەزگایەك بە ناوی دەزگای شرۆڤەی سیاسی نەتەوەیی ئەوپەڕی پێویستیمانە و ئەگەر ئێمە لە ئاستی هۆشیاریدابین، پێویستە لەمەودا لەسەر بودجە و داهاتمان كاربكەین بۆ ئەو دەزگا سیاسیە، كە هەر خۆی لە خۆیدا هەبوونی دەزگایەكی سیاسی بەوشێواز و ئەركەیەوە هەیبەتێك بە هەبووونی نەتەوەییمان دەدات و نیشانەی شارەزایی و یەكگرتنمانە لەبەرامبەر دوژمنان نیشان دەدات".
 باویل عوسمان سەردەشتی چاودێری سیاسیی پێیوایە، بیانووەكانی دواخستنی دروستبوونی دەزگایەكی سیاسی لاوازە، بۆیە دەڵێت " ئەگەر پێمانوایە هێشتاكە زووە بۆ هەبوونی دەزگایەكی سیاسی نەتەوەیی بە بیانوی ئەوەی كە هێشتاكە نەتەوەكەمان، زەوییەكەمان، سەروەت و سامانی نەتەوییمان زۆرینەی لە ژێر دەسەڵاتی دوژمناندایە، بەڵام دەكرێت ناوێكی دیكە بنێین لەو دەزگایە، بۆ نموونە دەكرێت ئەنجومەنی بڕیاری سیاسی نەتەوەییمان هەبێت، ئەویش لە كاتێكدا ئەگەر ویستمان بڕیارێكی سیاسیی بدەین ئەو ئەنجومەنە كۆببێتەوە و ئەو بڕیارەی هەیە بە چەندین كۆبوونەوە بڕیاری پێویست بدەین"

© هه‌موو مافه‌كان پارێزراون بۆ Shaqam.Net (هه‌موو مافه‌کان تایبه‌ته‌ به‌م سایته‌.)
کۆپی کردنی بابه‌ته‌کان به‌ هێنانی ناوی سایت و دانانی به‌سته‌ری سه‌رچاوه‌ رێگه‌ پێدراوه‌‌.

نوسراوه‌ له‌ به‌رواری : 11 گه‌ڵارێزان ، 2709 (656 خوێندراوه‌ته‌وه)