له‌نێوان موَنیومێنتی‌ شه‌ڕی‌ براكوژی‌ كوَریا (1950-1953) و مۆنیومێنتی‌ قوربانیانی‌ هه‌ڵه‌بجه‌..!

جه‌مال هه‌مه‌وه‌ندی‌

(شه‌ڕی‌ براكوژی‌ كۆریا، برینێكی‌ قووڵ و به‌ سوێ‌ ی‌ سه‌پانده‌ سه‌ر نه‌ته‌وه‌و نیشتمان، له‌ (3) ساڵ و (1) مانگی‌ شه‌ڕ،(6)ملیۆن قوربانی‌ درا. ئێستاش هێڵی‌ ئاگربه‌ست و سنووری‌ نێوانمان، هه‌ڵگری‌ ئازاره‌كانی‌ له‌تكردنی‌ نه‌ته‌وه‌و،خه‌مه‌كانی‌ برین و خوێنی‌ براكانه‌. ئا لێره‌دا، بوَ به‌رز راگرتنی‌ هیواو ئاواتی‌ قوربانیان، ئاگری‌ ره‌ش پۆشی‌ دڵته‌نگیمان هه‌ڵده‌كه‌ین..) ئه‌مه‌ نووسراوی‌ سه‌ر موَنیومێنته‌كه‌یه‌.
وه‌كو كوَریه‌كان بوَیان باس ده‌كردین، به‌ دڵێكی‌ پڕ له‌ ئازارو هه‌ناسه‌یه‌كی‌ سارده‌وه‌، هه‌واڵه‌كانی‌ شه‌ڕی‌ براكوژیان بوَ ده‌گێڕاینه‌وه‌، به‌تایبه‌تیش، ئه‌و پیاوه‌ به‌ ته‌مه‌نانه‌ی‌ كه‌ خوَیان وه‌كو سه‌رباز یان وه‌كو هاووڵاتیه‌كی‌ ئاسایی‌، دوور له‌ ویستی‌ خوَیان، خزێنرابوونه‌ ئاتوونی‌ ئاگرو وێرانكاری‌ و ده‌ربه‌ده‌ری‌ و تراجیدیاكانی‌ شه‌ڕی‌ ناوخوَ.
وه‌كو باسیان ده‌كرد، ئه‌وان گیروَده‌ی‌ ئه‌و شه‌ڕه‌ وێرانكارییه‌ بوون، له‌ ئه‌نجامی‌ ململانێی‌ دوو بلوَكی‌ ئایدیوَلوَژی‌ سوَسیالیزم و مه‌ته‌ریالیزم، به‌ڵام پێیان وابوو، وه‌كو گه‌ل، ئه‌وان برای‌ پشتی‌ به‌ پشتین و، گه‌لی‌ كوَریا، خوێن وگوَشت و ئێسقانیان و روَحیان، یه‌ك ئاوێته‌یه‌، به‌زوَری‌ زوَرداری‌ دوور له‌ ویستی‌ هیچ لایه‌كیان له‌تكراون.
له‌سه‌ر نه‌خشه‌یه‌كی‌ گه‌شتیاری‌ هه‌ڵواسراو، له‌ سنووری‌ نێوان هه‌ردوو كوَریا، مێژووی‌ هه‌وڵه‌كانی‌ كوَریای‌ باكوور نووسرابوو، تیایدا، باس له‌و پێنج هه‌وڵه‌ مه‌زنه‌ ده‌كرا، له‌ چه‌ند ساڵێكی‌ جیاجیاو، له‌ ساڵی‌ جیاجیا، له‌ ماوه‌ی‌ 19 ساڵدا، حكومه‌تی‌ كوَریای‌ باكوور، هه‌وڵی‌ داوه‌ بوَ لووش كردنی‌ باشووری‌ وڵات، به‌ هه‌ڵكه‌ندنی‌ تونێڵی‌ سه‌ربازی‌ به‌ درێژی‌ 1740 مه‌تر تا ده‌گاته‌ 65 كیلوَمه‌ترو، له‌ ساڵی‌ 1974 دوا تونێڵ ئاشكرا بووه‌و، له‌ ساڵی‌ 1978 له‌ شه‌ڕێكی‌ ده‌سته‌و یه‌خه‌دا، كوَتایی‌ به‌ هه‌وڵه‌كان هاتووه‌، به‌ڵام به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك، دڵ‌ ئارام نین، به‌رامبه‌ر یه‌كتر. هه‌روه‌ها كوَریه‌ باشووریه‌كان، ده‌یان وت، ئێمه‌ له‌ هیچ كاتێكا بیرمان له‌ هێرش بردنه‌ سه‌ر باكوور نه‌كردوَته‌وه‌، ته‌نها بیرو هزرمان لای‌ گفتوگوَو یه‌كگرتنه‌وه‌ی‌ كوَریایه‌، به‌ شێوه‌یه‌كی‌ ئاشتیانه‌.
له‌ سه‌ردانی‌ ئێمه‌ بوَ دیداری‌ ناوچه‌ی‌ یاساغی‌ نێوان هه‌ردوو كوَریا، بوَنی‌ خوێن و بیستنی‌ ئازاری‌ برینداره‌كان و بوَن سوَی‌ سوتانی‌ وشك و ته‌ڕو، بوَنی‌ باروت ده‌هاته‌ پیڤلمان، هه‌ستت ده‌كرد، قوربانی‌ زوَر دراوه‌، كه‌چی‌ وه‌كو پیره‌ مێرده‌كان ده‌ڵێن: جێگای‌ نوێژی‌ جوله‌كه‌یه‌كی‌ نه‌گرتوَته‌وه‌، هه‌ردولای‌ كوَریا به‌یه‌كتر ده‌ڵێن(جاش)و ، كوَریه‌كان ووشه‌ی‌ باكورو باشور به‌كارناهێنن، ته‌نها له‌ شێوازو مینبه‌ره‌ فه‌رمییه‌كان نه‌بێت. هه‌روه‌ها سه‌ردانی‌ نێو دوا تونێڵمان كرد، كه‌ له‌ قوڵایی‌ 71 مه‌تر لێدراوه‌و، به‌رزاییه‌كه‌ی‌ له‌ نێوان 150سم و170سم دایه‌و،1740 مه‌تر درێژه‌و، 340 مه‌تری‌ داته‌پێنراوه‌ به‌سه‌ر شه‌ڕكه‌رانی‌ كوَریه‌كانی‌ باكور له‌ لایه‌ن فه‌رمانده‌یی‌ سه‌ربازی‌ حكومه‌تی‌ كوَریای‌ باكوور، له‌ كاتی‌ رووبه‌ربوونه‌وه‌، له‌ گه‌ڵ كوَریه‌كانی‌ باشوور، له‌ ساڵی‌ 1978 له‌ درێژی‌ 300 مه‌تر، كه‌ له‌ ناكاو، له‌و خاڵه‌دا سه‌ربازی‌ هه‌ردوولا، له‌یه‌كتر به‌دیار ده‌كه‌ون و، له‌ شه‌ڕێكی‌ ده‌سته‌و یه‌خه‌دا، كوَریه‌كانی‌ باكور پاشه‌كشه‌ ده‌كه‌ن و، سه‌ربازه‌ باكوریه‌كانن وه‌كو باسم كرد، له‌ درێژی‌ 340 مه‌تردا، تونێڵه‌كه‌ له‌لایه‌ن باكووریه‌كان به‌سه‌ر سه‌ربازانی‌ خوَیاندا ده‌ڕمێنن. ئێستا ئه‌م دواترین تونێڵه‌، بووه‌ته‌ جێگایه‌كی‌ گه‌شتیاری‌، شوێنێكی‌ سه‌ربازییه‌. هه‌روه‌ها ئه‌م شوێنه‌، هوَڵیكی‌ سینه‌مایی‌ و كافیتیریایه‌ك و پاركێكی‌ ئوتوموبیل و موَزه‌خانه‌یه‌كی‌ سه‌ربازی‌ و، ده‌رگای‌ تونێڵێكی‌ تری‌ تیایه‌، نزیكه‌ی‌ 25 دووربینی‌ سه‌ربازی‌ دانراوه‌، بوَ گه‌شتیاران، بوَ ئه‌وه‌ی‌ سه‌یری‌ ئه‌ودیوی‌ سنوور بكه‌ین، كه‌ ته‌نها 2 كیلوَمه‌تر دووره‌، ئه‌و دووربینانه‌ به‌ پاره‌ تێ‌ ئاخنین كار ده‌كه‌ن، به‌ڵام دووسێ‌ دووربین، به‌ خوَڕایی‌ بوون.
ئه‌وه‌ی‌ زوَر سه‌رنجمی‌ كێش كرد، موَنیومێنتی‌ قوربانیانی‌ شه‌ڕی‌ براكوژی‌ بوو، وێنه‌كه‌یم گرت و، له‌ وێنه‌(1)دا دیاره‌، نووسینه‌كه‌شیم وه‌رگێڕایه‌ سه‌ر ده‌ربڕینی‌ زمانی‌ كوردی‌، هه‌روه‌ها په‌یكه‌رێكی‌ شێوه‌كاری‌ ئاواتی‌ گه‌لی‌ كوَریا بوَ یه‌كگرتنه‌وه‌ دروست كرابوو، له‌ وێنه‌(2)دا دیاره‌.
لێره‌دا هه‌ناسه‌یه‌كی‌ ساردم هه‌ڵكێشا، بوَ موَنیومێنتی‌ قوربانیانی‌ هه‌ڵه‌بجه‌، كه‌ ڕێزی‌ لێ‌ نه‌گیراو، سووتێنراو، ماندوبوونی‌، هونه‌رمه‌ندان و ئه‌ندازیاران و كارمه‌ندانیان...هتد، بوَ گیانی‌ پاكی‌ شه‌هیدانی‌ كیمیاباران و، ئێش و ئازاری‌ بریندارانی‌ ئه‌م كاره‌ساته‌ تراجیدیه‌ی‌ كوردستان، له‌ چاوتروكانێكا سووتێنرا، بێ‌ گوێدانه‌، به‌های‌ شه‌هیدان و قوربانیان و، رێزگرتن له‌ كه‌س وكارو گه‌لی‌ كوردو دوَستانی‌ نه‌ته‌وه‌كه‌مان، ماندو بوونی‌ ئه‌و هونه‌مه‌ندانه‌ی‌، به‌دڵێكی‌ پڕ ئه‌وین و ئازار بوَ به‌خششی‌ نه‌ته‌وه‌ بوَ كاروانی‌ خه‌بات، پێشكه‌شكراوه‌، كه‌ ده‌بوایه‌ به‌ چاو بیپارێزن، هه‌ڵه‌یه‌كی‌ نه‌فامانه‌ بوو، مێژوو هه‌تا هه‌تایه‌، به‌ دڵێكی‌ بریندار ده‌یگێڕێته‌وه‌.
گه‌ر سه‌یری‌ موَنیومێنتی‌ كوَریه‌كان بكه‌ین و، ژماره‌ی‌ قوربانیان كه‌ له‌ 3 ساڵی‌ شه‌ڕدا گه‌یشتوَته‌ 9 ملیوَن قوربانی‌، شه‌ڕه‌كه‌ش له‌ راستیدا له‌ نێوان دوو زلهێزی‌ یه‌كێتی‌ سوَڤیه‌تی‌ جاران و ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی‌ ئه‌مه‌ریكا بووه‌، وه‌ ئه‌گه‌ر سه‌یری‌ قوربانیانی‌ هه‌ڵه‌بجه‌ بكه‌ین، 5000 قوربانی‌ بوون، له‌سه‌ر ده‌ستی‌ دكتاتوَرێكی‌ سه‌رشێتی‌ تینوو به‌ خوێنی‌ كورد روویدا، كه‌ هه‌تا هه‌تایه‌ مێژوو له‌عنه‌تی‌ لێده‌كات.